معرفی کتاب: نقد ‌مبانی هرمنوتیکی نظریة قرائت‌های مختلف از دین

 یهود مطرح و دارای اهمیت بوده است، و نیز رگه‌های هرمنوتیک و تأویل شرقی در دین اسلام مورد توجه قرار گرفته، در ادامه برخی مبانی نظریة تعدد قرائت‌ها از جمله «هرمنوتیک» به صورت گذرا مرور می‌شود.بخش دوم؛ سه فصل را دربر دارد، که فصل سوم به تبیین دوره‌های هرمنوتیک به قدیم و جدید پرداخته است، و فصل چهارم مکاتب هرمنوتیکی نظیر هرمنوتیک کلاسیک، هرمنوتیک فلسفی گادامر را مورد بررسی قرار می‌دهد، در فصل پنجم، رویکرد‌های مهم تفسیری با محوریت متن، مفسر و مؤلف بیان می‌شود. بخش سوم؛ شامل چهار فصل بوده، که نقد و تبیین دیدگاه‌های اندیشمندان غرب در باب هرمنوتیک را به عهده دارد. فصل ششم، این بخش به بیان نظرات شلایرماخر اختصاص یافته، که او در امر تفسیر درک حالات روانی صاحب متن و دست‌یابی به نیت مؤلف را بگونة مهم دانسته است. در فصل هفتم، هرمنوتیکِ هایدگر و نظریة وجودشناسانة او، با درونمایه‌های پیش‌ساختار داشتن، دَوری بودن، پیش‌افکندگی در فهم، همراه با نقد آنها مورد بررسی قرار می‌گیرد. فصل هشتم، به تبیین دیدگاه‌های گادامر در هرمنوتیک می‌پردازد، که او دخالت دادنِ پیش‌فرض‌های مفسر در عمل تفسیر و حلقوی بودن تفسیر را پذیرفته و دست‌یابی به نیت مؤلّف را مهم نمی‌داند، بلکه فهم‌های گوناگون از یک متن و یا هر اثر دیگر را ممکن می‌داند. در فصل نهم، نقد هرمنوتیک و تعدد قرائت‌ها در غرب بررسی شده، که دیدگاه‌های هابرماس، بتی و هرش مبنی بر دست‌یابی به حقیقت عینی و نیت مؤلف در پدیدة تفسیر را منعکس می‌کند. بخش چهارم؛ به نقد و ارزیابی دیدگاه‌های اندیشمندان مسلمان در باب هرمنوتیک و تعدد قرائت‌ها می‌پردازد، که در سه محور عمده: در فصل دهم گرایش‌های بنیادگرا، فصل یازدهم میانهرو و فصل دوازدهم گرایش‌های افراطی مطرح می‌شود. در نحلة بنیادگرا در امر هرمنوتیک و قرائت جدید از دین، پیروی از سلف صالح را توصیه می‌کند. در مکتب میانه‌رو در هرمنوتیک دین و نواندیشی دینی؛ بازگشت به خویشتن اسلامی، با وام‌گیری از پیشرفت‌های غرب بدون افتادن در فرهنگ غرب و خود باختگی مهم است. اما در تلقی افراطی از هرمنوتیک دین و تعدد قرائت‌ها افرادی نظیر ابوزید و سروش دخالت پیش‌فرض‌ها در امر تفسیر، و امکان تعدد تفاسیر از یک متن با وجود تعدد نظرگاه‌های مفسر را پذیرفته که به قرائت افراطی هرمنوتیک و تعدد قرائت‌ها در نحلة گادامر شباهت دارد. بخش پنجم؛ شامل سه فصل است، که نقد دیدگاه‌های هرمنوتیک و تعدد قرائت‌ها در شرق و غرب را بر پایة اجتهاد حوزوی تبیین می‌کند. فصل سیزدهم، دیدگاه امام با مهم دانستن نیت مؤلف در امر تفسیر را در خود دارد، در فصل چهاردهم، استاد جعفر سبحانی بر آنست که مفسر، مقصود و نیت نویسندة متن را باید تعقیب کند، او تعدد فتاوای مجتهدین را معلول رعایت نکردن قواعد تفسیر می‌داند، نه اثبات تعدد قرائت‌ها. در فصل پانزدهم، استاد مصباح نظریة قرائت‌های مختلف را وارداتی دانسته، از پی‌آمدهای منفی این نظریه ارتداد را برمی‌شمارد. ولی تعدد قرائات را در برخی موضوعات بصورت قاعده‌مند تأیید می‌کند. در آخر نتیجه‌گیری تمام بحث ارایه شده است.

سرفصل‌ها:

بخش اوّل: کلیات؛ فصل اول این بخش در صدد ارایة مفاهیم و تعاریف کلیدواژ‌های مهم چون هرمنوتیک، نقد، تفسیر، دین، مفسر، قرائت‌های مختلف، معرفت‌شناسی و... می‌باشد، و در فصل دوم پیشینة هرمنوتیک در غرب و شرق بر دو محور عمدة تاریخی و فرهنگی بیان شده، که در غرب بررسی هرمنوتیک و تعدد قرائت‌ها در دین مسیح و اصحاب کلیسا و نیز دین یهود مهم جلوه می‌کند، و همین‌طور رگه‌های هرمنوتیک و تأویل شرقی در دین اسلام در نحلة اشاعری و در نظریات فارابی، ابن رشد و...با گرایش‌های فلسفی و عرفانی مورد توجه قرار گرفته است. در ادامة فصل دوم برخی از مبانی نظریه قرائت‌های مختلف از دین، نظیر مبانی‌هرمنوتیکی، معناشناختی، کلامی، زبان‌شناختی، معرفت‌شناختی و...به صورت گذرا مرور می‌شود.

که این بخش طی دو فصل در راستای هموار سازی نقد و تحلیلِ منسجم و علمی «هرمنوتیک» که یکی از مبانی مهم و تعیین کنندة نظریه تعدد قرائت‌ها بوده، که بطور گسترده در بخش‌های آینده مطرح می‌شود، ارایه می‌گردد.

بخش دوم:گونه‌ها، مکاتب و گرایش‌های هرمنوتیک در غرب؛ در این بخش؛ دوره‌ها و انواع هرمنوتیک، مکاتب هرمنوتیکی اندیشمندان غرب، نظریات مفسران در تفسیر متن، و... مورد بررسی قرار می‌گیرد، و نیز رویکرد‌های مهم در تفسیر با محوریت متن، مفسر، مؤلف و... بیان می‌شود. که سیر تحول و تکامل هرمنوتیک، و نحوه اطلاق و کاربرد آن در مجامع علمی باستانی و مدرن نشان داده می‌شود. وانگهی مکاتب هرمنوتیک، همراه با نظریه‌پردازان و گرایش‌های موضوعی نظیر، هرمنوتیک عام، روان‌شناختی شلایرماخر، هستی‌شناسی مارتین هایدگر، فلسفی گادامر، شالوده‌ شکنی دریدا و...و همین‌طور رویکردهای تفسیر چون مفسر محور، متن محور و مؤلف محور بصورت شفاف و روشن ارائه می‌گردد.

همان‌طور که در بخش اول یادآوری شد، بخش یک و دو درآمدی است برای تحلیل و تبیین منطقی و اساسی هرمنوتیک که در بخش‌های آتی بر پایة دیدگاه‌های اندیشمندان غرب و شرق مورد نقد و بررسی عمیق قرار می‌گیرد، تا ازین رهگذر ارتباط مبنایی هرمنوتیک و نظریة قرائت‌های مختلف از دین بخوبی تبیین و مورد نقادی قرار گیرد. با توجه به این مهم این بخش را طی سه فصل مرور می‌شود.

بخش چهارم: نقد و تبیین هرمنوتیک برپایة دیدگاههایمتفکّرانمسلمان؛ احیاء و تفسیر مجدد اسلام و آموزه‌های آن، از یک نظر در دوره‏های مختلف تاریخ اسلام و حتی دورة امامت معصومین(ع)، وجود داشته است و همة آنها تلاش در جهت مهجوریّت ‏زدایی از دین داشته‏اند[1] اما «تجدید دینی» در مفهوم تازة آن، گرایشی است که در یکی دو قرن اخیر نضج و رشد یافت.[2] این حرکت علی‏رغم گستردگی آن در تمامی جهان اسلام، در هر منطقه ویژگیها و خاستگاههای معینی داشت. سیّدجمال ‏الدین اسد آبادی، محمّد عبده، عبدالرّحمن کواکبی و محمّدحسین نائینی از افراد شاخص‏ نظریّه‏پردازان و عاملان مهم احیای دینی به شمار می‏روند. اندیشههای تأویلی و تفسیری برخی متفکّران مسلمان که پرچمداران بازسازی تفکّر دینی در جوامع اسلامی بوده‌‌اند، در تحوّل و دگردیسی رشد خود، به نظریّة قرائتهای مختلف از دین منتهی شدهاند، که در این بخش مطرح میشوند. البته همان‌طور که در بخش‌ دوم در مورد هرمنوتیک و گرایشهای آن، نهضت اصلاح دینی[3] و عصر رنسانس[4]  در غرب سخن رفت، این امور نیز بصورت فزایندة در پیدایش نهضت نواندیشی دینی و قرائت‌های مختلف از دین در شرق و ممالک اسلامی تأثیرگذار بودهاند. برخی اندیشمندان مسلمان را، که در موضوعات فلسفه، کلام و... مطالعاتی داشته، و نظریه‌پردازی کرده‌اند، از جمله سروش، شبستری، ابوزید و... را می‌توان نام‌برد، که دیدگاه‌ها و گرایش‌های هرمنوتیکی و تفسیری آنان به شیوه‌های خاص در باب دین و متون دینی خصوصاً گزاره‌های چون تاریخمندی دین، دخالت‌ پیش‌فرض‌های مفسر در امر فهم و...، به دیدگاه‌های هرمنوتیک غرب تشابه زیادی دارند، زمینه‌ساز و موجب پیدایش قرائت‌های مختلف از دین شده‌اند. بنابراین در این بخش؛ نقد و برسی دیدگاه‌ها و گرایشات تجددگرایی، هرمنوتیکی و تفسیری اندیشمندان مسلمان، به هدف نشان دادن نقش مثبت و یا منفی اندیشه‌ها در شالوده سازی و ایجاد نظریة قرائت‌های مختلف از دین صورت می‌گیرد. قابل ذکر است که همة نظریات اندیشمندان مسلمان در امر احیاء تفکّر دینی و بازخوانی مجدد تمدن اسلامی از دید واحد و سازگار، مورد ارزیابی قرار نمیگیرند. زیرا در عمق و درونمایة اندیشههای آنان تفاوتهای بنیادین وجود دارد، بنابراین آنها را در سه گرایش عمده: بنیادگرا، افراطی، میانهرو به کوتاهی بیان می‌شود.

بخش پنجم: نقد هرمنوتیک و قرائت‌های‌مختلف‌ برپایه دین‌شناسی‌ سنّتی؛ همان‌طور گذشت «هرمنوتیک» یکی از مبانی تأثیرگذار و اساسی نظریة تعدّد قرائت‌ها به شمار می‌رود، که در بخش‌های قبلی نسبتاً و سیع مورد توجه قرار گرفت، اینک در این فصل نقد هرمنوتیک و نظریة قرائت‌های مختلف را بر پایة دیدگاه‌های: امام‌خمینی(ره)، استاد جعفر سبحانی و استاد مصباح یزدی به طور بنیادین و معقول با نگاه دین‌شناسی سنتی و اجتهاد حوزوی مرور می‌کنیم، در پایان با ارایة نتیجة کلی بحث، چرایی طرح نقد مبانی هرمنوتیکی نظریة تعدّد قرائت‌ها را خواهیم دانست.

امام خمینی(ره) در نگاه هرمنوتیکی و تفسیر دست‌یابی به نیت مؤلف را مهم می‌داند، مفسر باید در امر تفسیر منظور صاحب کتاب را مد نظر داشته باشد. ایشان پیش‌فرض‌ها را در پدیدة تفسیر تأثیرگذار  می‌داند، ولی باید بر متد و شیوة مختص به خودش به کار رود، یعنی پیش‌فرض‌ها از خود متن گرفته شود.

استاد جعفر سبحانی بر آنست که تفسیر، مقصود و نیت نویسندة متن را باید تعقیب کند، و استاد مصباح نظریة قرائت‌های مختلف را وارداتی دانسته، و قائل شدن بر این نظریه را دارای پی‌آمدهای مهلکی چون ارتداد بیان می‌دارد. از طرفی تعدد قرائات را در برخی موضوعات و عناوین می‌پذیرد که دارای قاعده و اصول خاصی مربوط به خود است.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ

[1]. ر.ک، نقش ائمه(ع) ‏در احیاء دین از سید مرتضی عسکری.

[2]. Rethinking tradition in modern Islamic thought, by Daniel W. Brown.

[3]. Reformation.

[4]. Renaissance.

/ 0 نظر / 235 بازدید